डूसू निवडणूक: सत्तेच्या राजकारणात मराठी टक्क्याचा 'स्वॅग'

दिल्ली विद्यापीठ विद्यार्थी संघटनेच्या (DUSU) निवडणुका म्हणजे केवळ देशाच्या राजधानीतील एका विद्यापीठाचा निकाल नसतो, तर तो भविष्यातील राष्ट्रीय राजकारणाची नांदी मानला जातो. यावेळच्या निवडणुकीतही कॅम्पसमध्ये तोच जोश, तोच गोंधळ आणि त्याच घोषणाबाजीचं वातावरण पाहायला मिळतंय. पण यंदाची ही लढाई फक्त एभाविप (ABVP) विरुद्ध एनएसयुआय (NSUI) अशी मर्यादित राहिलेली नाही, तर यात महाराष्ट्रातून गेलेल्या आणि तिथे आपलं स्थान निर्माण करणाऱ्या मराठी मुलांचा दबदबा लक्षवेधी ठरत आहे. मुंबई, पुणे किंवा विदर्भातून दिल्लीत शिकायला गेलेली मुलं आज तिथे किंगमेकरच्या भूमिकेत दिसतायत.

राजकारणाच्या या आखाड्यात उत्तर भारतीय लॉबीचा कायमच वरचष्मा राहिलाय, हे नाकारता येणार नाही. पण गेल्या काही वर्षांत चित्र बदललंय. पुण्याचा एखादा मुलगा किंवा कोल्हापूरची एखादी मुलगी जेव्हा मिरांडा हाऊस किंवा रामजस कॉलेजच्या कट्ट्यावर उभी राहून अस्खलित हिंदीत निवडणुकीचं गणित मांडते, तेव्हा दिल्लीच्या तख्तालाही त्याची दखल घ्यावी लागते. हे केवळ मतांचं राजकारण नाही, तर ही जिद्द आहे स्वतःला सिद्ध करण्याची. डूसूच्या निवडणुका म्हणजे केवळ पोस्टरबाजी नसून, तो एक संघर्षाचा प्रवास आहे जो महाराष्ट्रातील तरुणांना खूप काही शिकवून जातो.

मराठी विद्यार्थ्यांचा हा प्रवास सोपा नसतो. घरातून निघताना फक्त 'यूपीएससी' करण्याचं स्वप्न घेऊन ही मुलं दिल्लीत पाऊल ठेवतात. पण तिथलं वातावरण, तिथली राजकीय सजगता त्यांना अंतर्मुख करते. सुरुवातीला भाषेचा अडथळा येतो, 'प्रांतीय' म्हणून हिणवलं जाण्याची भीती असते, पण एकदा का या मुलांनी तिथे पाय रोवले की त्यांना रोखणं कठीण असतं. डूसूच्या रणधुमाळीत व्यवस्थापन कौशल्य कसं असावं, हे महाराष्ट्राच्या मुलांनी दाखवून दिलंय. बॅकएंड ऑपरेशन्सपासून ते सोशल मीडिया वॉरपर्यंत मराठी डोकं तिथे मोठ्या प्रमाणात चालताना दिसतंय.

या निवडणुकीत हार-जीत होतच राहील, पण त्या पलीकडे जाऊन विचार केला तर एक महत्त्वाचा धडा मिळतो. दिल्लीसारख्या ठिकाणी जिथे ओळखीपाळखीशिवाय पान हलत नाही, तिथे आपली मुलं शून्यातून विश्व निर्माण करतायत. निवडणुकीच्या काळात रात्रीचा दिवस करून प्रचार करणं, वेगवेगळ्या विचारसरणीच्या लोकांशी संवाद साधणं आणि महत्त्वाचं म्हणजे आपल्या मातीची संस्कृती जपत तिथल्या वातावरणाशी जुळवून घेणं, ही मोठी कसरत असते. ही मुलं फक्त मतं मागत नाहीत, तर ती तिथे नेतृत्व कसं करावं, याचा वस्तुपाठ घालून देत आहेत.

दिल्लीत शिकणाऱ्या एका मराठी विद्यार्थ्याने सांगितलं की, सुरुवातीला आम्हाला तिथे फक्त 'मराठी' म्हणून पाहिलं जायचं, पण जेव्हा आम्ही संघटनात्मक कामात आपलं कसब दाखवलं, तेव्हा आम्हाला सन्मान मिळू लागला. आज डूसूच्या प्रमुख उमेदवारांच्या कोअर टीममध्ये महाराष्ट्रातील मुलांचा समावेश असणं, ही बाब छोटी नाही. हे यश एका रात्रीत मिळालेलं नाही. यासाठी अनेक वर्षांची मेहनत आणि सातत्य कारणीभूत आहे. पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजमधून किंवा मुंबईच्या रुईयामधून गेलेली मुलं आज दिल्लीच्या राजकारणात आपला 'स्वॅग' राखून आहेत.

यावेळच्या डूसू निवडणुकीत हायकोर्टाच्या हस्तक्षेपामुळे काहीसा विरझण पडलं असलं, तरी विद्यार्थ्यांचा उत्साह तसूभरही कमी झालेला नाही. लिडिंग न्यूज एजन्सींच्या रिपोर्टनुसार, यंदा मतदानाची टक्केवारी वाढण्याची शक्यता आहे आणि त्यात 'मायग्रंट' विद्यार्थ्यांची भूमिका निर्णायक ठरेल. विशेषतः महाराष्ट्रातून आलेले विद्यार्थी जे मोठ्या संख्येने नॉर्थ आणि साऊथ कॅम्पसमध्ये विखुरलेले आहेत, ते कोणत्या बाजूने झुकतात यावर विजयाचं समीकरण अवलंबून असेल. ही मुलं आता केवळ मतदार राहिलेली नाहीत, तर ती स्ट्रॅटेजिस्ट झाली आहेत.

एका बाजूला सत्तेची समीकरणं जुळवली जात असताना, दुसरीकडे ही निवडणूक वैयक्तिक विकासाची मोठी संधी असते. वक्तृत्व शैली सुधारण्यापासून ते क्रायसिस मॅनेजमेंटपर्यंत सर्व गोष्टी इथे अनुभवायला मिळतात. महाराष्ट्रातील अनेक दिग्गज नेते हे विद्यार्थी चळवळीतूनच पुढे आले आहेत. तीच परंपरा आता दिल्लीतही पाहायला मिळतेय. आपल्याकडील मुलं तिथे गेल्यावर केवळ अभ्यासातच नाही, तर नेतृत्वगुणातही आघाडीवर राहू शकतात, हे डूसूच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा स्पष्ट झालंय.

खरं तर, डूसूचं मैदान हे एकप्रकारे 'रिअ‍ॅलिटी चेक' असतं. इथे पैसा आणि मसल पावर चालते असं म्हटलं जातं, पण ग्राऊंड लेव्हलवर काम करणाऱ्या कार्यकर्त्याला जी प्रतिष्ठा मिळते, ती कशातच नाही. मराठी मुलांनी आपली 'लो प्रोफाइल' प्रतिमा सोडून आता आक्रमकपणे स्वतःचं मत मांडायला सुरुवात केली आहे. ही बदललेली मानसिकता महाराष्ट्राच्या राजकीय भविष्यासाठीही फायदेशीर ठरू शकते. कारण इथून तयार झालेलं नेतृत्व उद्या कदाचित राज्याच्या राजकारणात महत्त्वाची भूमिका बजावेल.

निवडणुकीच्या धामधुमीत अनेकदा गालबोट लागण्याचे प्रकारही घडतात, पण तिथेही संयम कसा राखायचा, हे शिकण्यासारखं असतं. अनेक मराठी विद्यार्थी संघटना तिथे सक्रिय आहेत, ज्या केवळ निवडणुकीसाठी नाही तर विद्यार्थ्यांच्या अडीअडचणी सोडवण्यासाठी काम करतात. हे नेटवर्किंग निवडणुकीत कामी येतं. एखाद्या नवीन येणाऱ्या विद्यार्थ्याला हॉस्टेल मिळवून देण्यापासून ते लायब्ररीच्या कार्डपर्यंत मदत करणारा हा 'मराठी कट्टा' निवडणुकीत एक मोठी व्होट बँक म्हणून उभा राहतो.

या पूर्ण प्रक्रियेतून मिळणारा सर्वात मोठा 'मोटिव्हेशन मंत्र' म्हणजे—'अनुकूल परिस्थितीची वाट पाहण्यापेक्षा, प्रतिकूल परिस्थितीत स्वतःला सिद्ध करा.' दिल्लीसारख्या अपरिचित शहरात, जिथे तुमची भाषा वेगळी आहे, तुमची संस्कृती वेगळी आहे, तिथे जाऊन लोकांवर प्रभाव पाडणं ही सोपी गोष्ट नाही. पण जिद्द असेल तर दिल्लीचं तख्तही लांब नसतं. डूसूची ही निवडणूक त्याच जिद्दीचं प्रतीक आहे. आजचा सामान्य कार्यकर्ता उद्याचा मोठा नेता बनू शकतो, हे स्वप्न पाहण्याची ताकद ही निवडणूक देते.

आता सर्वांचं लक्ष निकालाकडे लागलं आहे. डूसूचा हा रणसंग्राम संपल्यानंतर अनेक जण आपल्या अभ्यासाकडे वळतील, तर काही जण पूर्णवेळ राजकारणात जातील. पण या प्रवासात त्यांनी जे कमावलं आहे, ते अनुभवाचं गाठोडं त्यांच्या आयुषभर कामाला येईल. महाराष्ट्रातील तरुणांनी दिल्लीत मारलेली ही मजल कौतुकास्पद आहे आणि ती येणाऱ्या पिढीला नक्कीच प्रेरणा देणारी ठरेल.

येणाऱ्या काही दिवसांत जेव्हा निकाल जाहीर होतील, तेव्हा त्यात मराठी नावांची चर्चा किती होते हे पाहणं रंजक ठरेल. पण निकालापेक्षाही महत्त्वाचं आहे ते म्हणजे प्रक्रियेत सहभाग घेणं. दिल्लीच्या या राजकीय प्रयोगशाळेत महाराष्ट्राचा टक्का वाढत राहणं, ही बदलत्या भारताची नांदी आहे. आता फक्त निकालाची प्रतीक्षा आहे, जो कदाचित दिल्लीच्या राजकारणाची नवी दिशा ठरवेल. महाराष्ट्रातील विद्यार्थी संघटनांनी आतापासूनच पुढच्या वर्षाच्या बांधणीला सुरुवात केली आहे, कारण इथे थांबणं म्हणजे मागे पडणं असतं. शेवटी, हा लढा फक्त एका वर्षाच्या सत्तेचा नसून, अस्मितेचा आणि अस्तित्वाचा आहे.

डूसूच्या या रणांगणात केवळ राजकीय चुरस नाही, तर तिथल्या कॅन्टीनपासून ते नॉर्थ कॅम्पसच्या कट्ट्यांपर्यंत पसरलेल्या गप्पांमध्येही एक वेगळीच रणनीती आकाराला येत आहे. दिल्ली विद्यापीठातील 'पॉलिटिकल सायंस'चा अभ्यास करणारा औरंगाबादचा सुमित म्हणतो, 'इथे प्रत्येक कोपरा एका नवीन समीकरणाची मांडणी करतो.' सुमित आणि त्याच्या मित्रपरिवाराने गेल्या सहा महिन्यांपासून वस्तीगृहांच्या समस्यांपासून ते जेवणाच्या दर्जापर्यंत अनेक मुद्दे प्रचाराच्या केंद्रस्थानी आणले आहेत. या मुलांनी केवळ पत्रके वाटली नाहीत, तर प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या खोलीपर्यंत जाऊन त्यांचे प्रश्न समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. हे तंत्र त्यांना महाराष्ट्रातील विद्यार्थी चळवळीच्या वारशातून मिळाले आहे, जिथे जनसंपर्क हाच विजयाचा पाया मानला जातो.

स्थानिक पातळीवर विचार केला, तर दिल्लीतील इतर राज्यांतून आलेल्या विद्यार्थ्यांशी मराठी विद्यार्थ्यांनी जुळवून घेतलेली मैत्री ही निवडणुकीतील 'गेम चेंजर' ठरत आहे. पूर्वांचल किंवा हरियाणातून आलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या मोठी आहे, पण मराठी विद्यार्थ्यांचा एक गट अशा पद्धतीने काम करतोय की, जिथे जिथे त्यांचा प्रभाव आहे तिथे तिथले निर्णय त्यांच्या शब्दावर आधारित असतात. डूसूच्या या निवडणुकीत पैसा आणि ताकद दाखवणारे अनेक उमेदवार आहेत, पण 'ब्रेन पॉवर' आणि 'ग्राऊंड लेव्हल कनेक्ट'च्या जोरावर मराठी मुलांनी आपली एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. म्हाडाच्या लॉटरीसारखी ही निवडणूक नसून, ती शिस्तबद्ध नियोजनाची एक जिवंत प्रयोगशाळा बनली आहे.

विद्यापीठ आवारात आजही अनेकदा सायंकाळी उशिरापर्यंत बैठका रंगतात. कॉफीच्या कपांवरून होणारी चर्चा ही केवळ निवडणुकीपुरती मर्यादित नसते. तिथे भारताच्या भविष्यातील धोरणांवर, सामाजिक न्यायावर आणि शैक्षणिक सुधारणांवर मंथन होते. या चर्चेत जेव्हा एखादा मराठी मुलगा आपली बाजू मांडतो, तेव्हा समोरच्याला त्याचे म्हणणे मान्य करावे लागते, कारण त्यात अभ्यासाचा सखोलपणा असतो. 'आम्हाला इथे भाषेच्या पलीकडे जाऊन विचारांच्या पातळीवर स्वतःला सिद्ध करायचं आहे,' असे सांगणारा पुण्याचा निखिल सध्या निवडणूक व्यवस्थापनात महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळत आहे. त्याने बनवलेली सोशल मीडिया मोहीम सध्या कॅम्पसमध्ये चर्चेचा विषय ठरली आहे.

निवडणुकीच्या दिवशी सकाळी ६ वाजल्यापासून जे धावपळ सुरू होते, ते दृश्य पाहण्यासारखे असते. प्रत्येक पोलिंग बूथवर कार्यकर्त्यांची फळी तैनात असते. यामध्ये मराठी मुलांचे 'मायक्रो-मॅनेजमेंट' वाखाणण्याजोगे असते. कोणत्या बूथवर कोणती मते मिळवायची, कोणत्या विद्यार्थ्याला मतदानासाठी प्रोत्साहित करायचे आणि ऐनवेळी उद्भवणाऱ्या समस्या कशा सोडवायच्या, याचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण या मुलांनी स्वतःच घेतले आहे. ही केवळ निवडणुकीची एक प्रक्रिया नसून, हा एक प्रकारचा 'लीडरशिप कॅम्प'च आहे. भविष्यात हेच विद्यार्थी जेव्हा प्रशासकीय सेवेत किंवा राजकारणात उतरतील, तेव्हा त्यांना या अनुभवाचा मोठा फायदा होईल यात शंका नाही.

या प्रवासातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे, या निवडणुकांद्वारे जुळणारे 'नेटवर्क'. आज डूसूमध्ये सक्रिय असलेला एक मराठी विद्यार्थी उद्या देशाच्या विविध भागांतून आलेल्या अनेक प्रभावशाली व्यक्तींच्या संपर्कात असतो. हे नेटवर्किंग भविष्यातील कारकिर्दीसाठी एक भक्कम पाया ठरतो. केवळ पदव्या मिळवण्यासाठी दिल्लीला येणारे विद्यार्थी आता तेथील सत्ताकारणात 'मेकर' म्हणून समोर येत आहेत. ही एक सकारात्मक क्रांती आहे, जी महाराष्ट्राच्या तरुणाईला अधिक व्यापक व्यासपीठ मिळवून देत आहे.

निवडणुकीचे पडघम आता शांत होत आले असले, तरी या काळात निर्माण झालेली मैत्री आणि अनुभवांची शिदोरी कायमस्वरूपी राहणार आहे. निकाल काहीही लागला तरी, दिल्लीच्या राजकीय पटलावर मराठी टक्क्याचा 'स्वॅग' आता प्रस्थापित झाला आहे. पुढील वर्षी जेव्हा नवीन विद्यार्थी प्रवेश घेतील, तेव्हा त्यांना दिशा देण्यासाठी या मुलांचे मार्गदर्शन उपलब्ध असेल. एका अर्थाने, महाराष्ट्राच्या विद्यार्थ्यांनी दिल्लीत आपला एक 'छोटा महाराष्ट्र' निर्माण केला आहे, जो वैचारिकदृष्ट्या समृद्ध आणि राजकीयदृष्ट्या सक्षम आहे. ही केवळ डूसूची निवडणूक नाही, तर ती एका पिढीच्या आत्मविश्वासाची साक्ष आहे. दिल्ली आता त्यांच्यासाठी परके शहर राहिलेले नाही, तर ते आता त्यांच्या कर्तृत्वाचे एक नवे रणांगण बनले आहे.

निकालाची घोषणा होताच नॉर्थ कॅम्पसच्या 'आर्ट्स फॅकल्टी' समोरचा परिसर ढोल-ताशांच्या गजराने दुमदुमून जाणार आहे, हे आताच स्पष्ट होत आहे. या उत्साहामागे केवळ विजयाचा आनंद नाही, तर दिल्लीच्या दरबारात आपण आपली बाजू ठामपणे मांडू शकतो, या भावनेचा विजय आहे. रात्री उशिरापर्यंत चालणाऱ्या या निवडणुकीच्या गडबडीत आता स्थानिक वसतिगृहांच्या मेसमध्ये चहा आणि चर्चेचा वेग वाढला आहे. जुन्या जाणत्या कार्यकर्त्यांकडून नवीन विद्यार्थ्यांना मिळणारे सल्ले हे एखाद्या राजकीय मार्गदर्शनासारखे असतात. 'इथे फक्त मतं मिळवून चालत नाही, तर ती टिकवून ठेवावी लागतात', असा कानमंत्र दिला जात आहे.

या निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर, अनेक मराठी विद्यार्थ्यांनी 'स्टडी सर्कल' आणि 'डिबेटिंग सोसायटी'मध्येही आपला प्रभाव वाढवला आहे. दिल्ली विद्यापीठातील या निवडणुका केवळ उमेदवारांच्या नावावर नाही, तर वैचारिक प्रगल्भतेवर लढल्या जातात. महाराष्ट्रातून आलेली ही तरुण पिढी आता भाषेच्या सीमा ओलांडून 'नॅशनल पॉलिटिक्स'मध्ये आपले स्थान निर्माण करत आहे. विशेष म्हणजे, ज्या पद्धतीने त्यांनी विविध प्रादेशिक गटांशी समन्वय साधला आहे, ती कौशल्याची गोष्ट आहे. स्थानिक दिल्लीकर दुकानदार असोत किंवा विद्यापीठ प्रशासनातील कर्मचारी, सर्वांशी असलेला त्यांचा जिव्हाळ्याचा संपर्क हाच त्यांच्या यशाचा खरा कणा ठरला आहे.

पुढील टप्प्यात, हेच विद्यार्थी आता विद्यापीठाच्या सिनेट आणि इतर महत्त्वाच्या समित्यांमध्ये स्थान मिळवण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. निवडणुकीनंतरचा काळ हा त्यांच्यासाठी 'व्हॅक्यूम' नसून, तो कामाचा नवीन विस्तार असेल. जे विद्यार्थी निवडणुकीत पडद्यामागे राहिले, ते आता धोरणात्मक निर्णय प्रक्रियेत सहभाग घेण्यासाठी सज्ज होत आहेत. दिल्लीच्या या राजकीय वातावरणात स्वतःला विरघळून न देता, आपली अस्मिता टिकवून ठेवण्याची कसरत हे विद्यार्थी अतिशय समर्थपणे पेलत आहेत. हा प्रवास केवळ एक शैक्षणिक अनुभव नसून, तो येणाऱ्या काळातील नेतृत्व घडवण्याचा एक मोठा कारखाना आहे.

written by www.afoxtv.com